Mülkiyet hakkı, hem Anayasa hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi tarafından güvence altına alınan temel haklardan biridir. Buna karşın, tapu sicili işlemleri, kadastro tespitleri veya idarenin fiili müdahaleleri sonucunda kişilerin taşınmazlarından tazminatsız biçimde mahrum bırakıldığı uyuşmazlıklarla sıkça karşılaşılmaktadır. Bu yazıda, Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) bu alandaki yerleşik içtihadını, somut örnek kararlar üzerinden inceliyoruz.
Mülkiyet hakkının iki temel güvencesi şöyle özetlenebilir:
Bu çerçevede AYM ve AİHM, mülkiyet hakkına yapılan her müdahalede kamu yararı ile bireyin hakları arasında adil bir denge kurulup kurulmadığını denetlemektedir.
AİHM'in istikrarlı içtihadına göre, bir mülkten mahrum bırakmanın meşru bir amacı bulunsa bile, hak sahibine hiçbir tazminat ödenmemesi müdahaleyi orantısız kılmaktadır. Mahkeme'nin Kozacıoğlu/Türkiye kararında ortaya koyduğu bu ilke, tazminatsızlığın tek başına adil dengeyi bozan bir unsur olduğunu göstermektedir.
Benzer şekilde, AİHM'in Papamichalopoulos/Yunanistan ve Sporrong-Lönnroth/İsveç kararları da mülkiyet hakkına yapılan uzun süreli müdahalelerde, telafi mekanizması işletilmediği takdirde Sözleşme'nin ihlal edildiğini teyit eden öncü kararlar arasında sayılmaktadır.
Türkiye'ye karşı verilen Köktepe kararında AİHM, tapu sicili ve kadastro işlemlerindeki kurumsal hata ve ihmallerin sonuçlarının iyi niyetli malike yüklenemeyeceğini vurgulamıştır. Devletin kendi idari sürecindeki eksiklikten kaynaklanan riski, yıllarca o taşınmazı meşru bir beklentiyle kullanan kişiye aktarması, mülkiyetin korunması ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Akdeniz İnşaat/Türkiye kararı da aynı yönde, idarenin kendi işlem hatasının sonuçlarını bireye yansıtamayacağını teyit etmektedir.
Mülkiyetten tazminatsız mahrumiyet davalarında en kritik tartışma konularından biri zamanaşımıdır. AİHM'in Büyük Daire kararı olan Varnava ve Diğerleri/Türkiye, bir hak ihlalinin sürmesi hâlinde bunun "devam eden ihlal" (continuing violation) sayılacağını ve bu durumda başvuru süresinin işlemeye başlamayacağını ortaya koymuştur. Bu ilke şu sonuçları doğurur:
Aynı doktrin, AİHM'in Loizidou/Türkiye, Doğan ve Diğerleri/Türkiye, Almeida Garrett, Mascarenhas Falcão ve Diğerleri/Portekiz ile Broniowski/Polonya kararlarında da farklı olay örgüleriyle teyit edilmiştir. Bu kararların ortak noktası, mülkiyetten tazminat ödenmeksizin mahrum bırakmanın, durum düzelmediği sürece sürekli bir hak ihlali oluşturduğu yönündedir.
Anayasa Mahkemesi de aynı çizgide, mülkiyet hakkına yönelik müdahale kesintisiz sürdüğü müddetçe başvuruda süre aşımı bulunmadığını kabul etmiştir (AYM, B. No: 2014/20366, 20.04.2017).
AYM'nin Genel Kurul kararı olan Yaşar Çoban (B. No: 2014/6673, 25.7.2017), tapu siciline güvenerek satın alınan bir taşınmazın kadastro çalışması sonucu Hazine adına tescil edilmesi nedeniyle açılan tazminat davasının yalnızca zamanaşımı gerekçesiyle reddedilmesini incelemiştir. Yüksek Mahkeme, ilgili Yargıtay içtihadının 2009 tarihli bir Hukuk Genel Kurulu kararıyla değiştiğini, bu değişiklikten önceki dönemde zamanaşımı süresinin dava açma imkânını fiilen ortadan kaldıracak şekilde katı yorumlanmasının mahkemeye erişim hakkına orantısız bir sınırlama oluşturduğunu belirterek Anayasa m. 36'nın ihlal edildiğine hükmetmiştir. Bu karar, usule ilişkin katı yorumların maddi mülkiyet hakkını fiilen koruyamaz hâle getirdiği durumlarda dikkate alınması gereken önemli bir emsaldir.
AYM'nin verdiği bir başka bireysel başvuru kararında (B.B. 2019/17715, 27.04.2023), tapu kaydının iptal edilmesine rağmen ilgilisine herhangi bir tazminat ödenmemiş olmasının mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyi ölçüsüz kıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu karar, tapu iptali ile tazminat yükümlülüğünün birbirinden ayrılamayacağını; idarenin veya yargının tapuyu geçersiz kılarken eş zamanlı bir telafi mekanizması öngörmemesinin başlı başına bir hak ihlali oluşturduğunu göstermektedir.
Yukarıdaki örnek kararlar birlikte değerlendirildiğinde, AYM ve AİHM içtihadının mülkiyet hakkı ihlali iddialarında şu ortak ilkeleri benimsediği görülmektedir:
Mülkiyet hakkı ihlali iddiasıyla idareye veya yargı mercilerine başvuracak kişiler için, AYM ve AİHM'in yukarıda özetlenen emsal kararları güçlü bir hukuki dayanak oluşturmaktadır. Ancak her olayın kendine özgü koşulları, hangi içtihadın ve hangi argümantasyon stratejisinin kullanılacağını belirlemektedir. Bu nedenle, somut olayın özelliklerine uygun bir hukuki yol haritası çıkarmak için bu alanda deneyimli bir avukattan destek alınması büyük önem taşımaktadır.
